Sıtmayla Mücadelede Daha Ulaşılabilir ve Pratik bir Çözüm

7 Aralık 2015

Sivrisinek

1980’de kızamık salgınlarının sonunun geldiği açıklandığında tüm dünya rahat bir nefes almıştı. Devasa küresel bir çaba sayesinde hastalığın kökü kazındı. Yakın zamanda da, insanlık tarihi boyunca büyük hasarlar yaratmış başka bir salgın hastalık olan çocuk felcinden kurtulacağız gibi duruyor. Fakat maalesef tedavi edilebilir ve önlenebilir olmasına rağmen sıtma can almaya devam ediyor.

Sıtma, dünya çapında 97 ülkede salgın halinde devam ediyor ve tehlikeli bir hızla yayılıyor. Sıtma hastalığına, sivrisinek ısırması yoluyla insandan insana bulaşan Plazmodium denilen tek hücreli parazitler neden oluyor. Bu parazitleri taşıyan sivrisineklerin karmaşık yaşam döngüsünden dolayı hastalık, kontrol altına alınmakta zorlanılıyor.

Sıtma hastalığının yayılma döngüsü şu şekilde gerçekleşiyor. Plazmodium parazitini taşıyan sivrisinekler insanları ısırıyor ve parazit insanların kan dolaşımına karışıyor. Daha sonra hastalık taşımayan sivrisinekler geliyor ve artık parazit kanına karışmış olan insanları ısırıyor. Paraziti alan sivrisinekler gidip başka sağlıklı insanları ısırıyor ve döngü bu şekilde devam ediyor.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada sıtmaya yakalanma riskiyle baş başa olan 3.3 milyar insan bulunuyor. Bu, dünya nüfusunun yarısından biraz azı. 2013’te küresel olarak 200 milyon vaka teşhis edildi ve yaklaşık 584 bin kişi sıtmadan hayatını kaybetti. Bu vakaların %90’ı hastalığın endemik olarak görülüğü Afrika’da tespit edildi.

Kan filmi
Yukarıdaki kan filmi sağlıklı ve sıtma paraziti taşıyan kan hücrelerini gösteriyor. Parazit taşıyan hücrelerdeki siyah noktalar dikkat çekiyor.

Fakat sıtmaya karşı savaşta umut veren gelişmeler yaşanıyor. Dünya Sağlık Örgütü, önleme, tanı, tedavi ve gözetim alanlarındaki iyileştirmeler sayesinde 2000 yılından beri görülen yeni vaka sayısında %37, sıtma kaynaklı ölümlerde ise %60 düşüş olduğunu açıkladı.

Size şaşırtıcı gelebilir ama bu savaştaki en büyük oyunculardan biri de yazılım dehası olarak tanıdığımız Bill Gates. Bill Gates ve eşinin kurduğu Bill Gates ve Melinda Gates Vakfı, küresel sıtma programı bütçelerini %30 artırma kararı aldı. Bill Gates,“Laboratuvarda ve sahada gördüğüm ilerlemeye dayanarak, bir jenerasyonluk zaman içinde, sıtmayı tüm ülkelerde tamamen ortadan kaldırabilecek bir konumda olduğumuza inanıyorum. Bu, küresel sağlık dünyasının sahip olduğu en büyük şans”diyor.

Sıtmanın ortadan kaldırılmasının önündeki en büyük engel, hastalığın yayılma şekli. Sıtma aşısı özellikle küçük yaştaki çocuklarda kısmı bir koruma sağlıyor. Bir kişiye düzenli sıtma ilacı reçetesi yazılması içinse kişiye öncelikle sıtma teşhisi konmuş olması gerekiyor. Fakat, birçok çalışma, sıtmanın yaygın olduğu bölgelerdeki kişilerin, kimi popülasyonlarda %60’a varan oranlarla sıtma parazitini taşıdığını fakat hastalığın belirtilerini göstermediğini ortaya koyuyor. Bu kişiler hastalık için bir depo görevi görüyor ve hastalığın yayılmasına katkıda bulunuyor.

Buharla dezenfeksiyon
Buharla dezenfeksiyon sıtmayla savaşmanın temel yollarından biri.

Sorun şu ki, hastalığı belirti göstermeyen kişilerde tespit etmek çok ciddi bir bilimsel güç gerektiriyor. Bu gizli vakaların tespiti için yetişmiş bilim insanları ve teknisyenler, ve Plasmodium’un genetik materyalinin bir insanın kan dolaşımında var olup olmadığını tespit eden termal döndürücü denilen pahalı ve gelişmiş aletler gerekiyor. Ancak, Afrika, Güney Asya ve Güney Amerika gibi hastalığın en sık görüldüğü yerlerde bu imkanlar her zaman var olmayabiliyor. Dolayısıyla, bu bölgelerde süreç bazen günler alabiliyor.

Bu, değişmek üzere! GE, Gates Vakfı ve Intellectual Ventures’ın bir araya gelmesiyle oluşan Global Good ile bir iş birliğine girdi. GE ve Global Good ortak bir çalışmayla yenilikçi bir sıtma testi üzerinde çalışıyor. Kağıt tabanlı bu test, hastalık belirtisi göstermeyen taşıyıcılarda sıtma parazitini hastadan alınan kan örneği ile tespit edebiliyor. Bu test piyasaya çıktığında hem diğer testlere göre çok daha güçlü, hem de daha ekonomik ve kullanıcı dostu olacak.

GE Global Research’te Hücre Zarı ve Ayırma Teknolojileri Laboratuvarı Yöneticisi David Moore, “Sıtma paraziti taşıyan ancak belirti göstermeyen kişileri bulabilir ve onları tedavi edebilirsek, sıtmayı bir bölgeden tamamen temizleyebileceğimizi düşünüyoruz” diyor.

Maaliyetler, erişim ve uygulanabilirlik olarak sıtma teşhisinde büyük fayda sağlayacak bu kağıt tabanlı kan testine ek olarak, GE ve Global Good, pille çalışan ve taşınabilir bir elektronik test okuyucu üzerinde çalışıyor.

Geliştirme aşamasında olan bu sıtma testi aynı bir gebelik testi gibi çalışıyor. Test, belli bir parazitin ürettiği proteinlerin kanda olup olmadığını kontrol ediyor ve pozitif sonuç için bioaktif kağıt renk değiştiriyor. Sonrasında doktor ya da teknisyen elektronik okuyucu sayesinde sonuçları daha derinlemesine analiz ederek çok daha kesin ve hassas sonuçlar elde edebiliyor.

Moore’un laboratuvarında çalışan Matt MisnerBugünkü mevcut çözümler bazen yetersiz de kalsalar, semptomatik hastalara tanı konmasıyla mücadele ediyorlar ancak, semptomatik olmayan hastaların teşhisini tamamen gözden kaçırıyorlar. Bu da, enfeksiyon döngüsünün devam etmesine sebep oluyor” diyor.

David Moore, “İşler iyi gidiyor. Bu teknolojilerin birleşiminin, sıtmanın tedavisine ciddi bir katkı yapacağını düşünüyoruz. Buna ek olarak, başarılı olduğumuz taktirde, bu platformu, dünya çağında engellenemeyen diğer bulaşıcı hastalıklarla savaşmak için kullanmayı planlıyoruz. İşlerin gidişatından çok memnunuz. Şimdiye kadarki sonuçlar oldukça umut verici ve aldığımız veri bizi yüreklendiriyor”diye kendini ifade ediyor.

Yorumlar

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir